Co to jest lalka kokeshi?
Cylindryczny korpus bez ramion i nóg, na którym osadzona jest owalna głowa, pięknie namalowane twarze i ubrania to charakterystyczne cechy japońskich laleczek kokeshi (こけし, 小芥子). Ta niepowtarzalna forma nadała im charakterystyczny wygląd, łatwo rozpoznawalny na całym świecie. Pierwotnie figurki były używane głównie jako urocze pamiątki i zabawki, dziś są czasami fanatycznie gromadzone, ich miłośników i kolekcjonerów spotkać można nie tylko w Japonii, ale i na całym świecie.
Laleczki te narodziły się na początku XIX wieku w północnym regionie Japonii, znanym jako Tōhoku. Były sprzedawane osobom, które odwiedzały gorące źródła onsen w tej części kraju. Sendai, stolica prefektury Miyagi, nie bez powodu jest często określana jako stolica tych wyjątkowych figurek. To właśnie w okolicach Sendai, w małym miasteczku Zaō, powstały pierwsze kokeshi. Ich wytwórcami byli rzemieślnicy posługujący się kołem garncarskim, którzy wykorzystywali swoje umiejętności oraz narzędzia do tworzenia prostych lalek, stanowiących pamiątki dla osób odwiedzających gorące źródła.
Te tradysyjne figurki uznawane są za jeden z rodzajów japońskich sztuk ludowych. W Sendai w parku Nishi i Miyagi podziwiać można nawet 10-metrowy pomnik kokeshi.
Znaczenie i funkcja laleczek
Istnieje wiele przypuszczeń dotyczących dokładnego pochodzenia lalek. Jedna z najszerzej opowiadanych historii pochodzi z XIX wieku, z regionu Tōhoku. Głosi ona, że rolnicy udawali się zimą do gorących źródeł onsen w okolicy (prefektura Miyagi charakteryzuje się wieloma gorącymi źródłami), skąd przywozili kokeshi jako pamiątki dla swoich dzieci. Ponadto charakterystyczny kształt laleczek – duże, okrągłe głowy i korpusy bez kończyn, pozwala przypuszczać, że były one używane w regionach onsenów jako narzędzia do masażu osób korzystających z zabiegów leczniczym. Kokeshi służyły jako urocze pamiątki i zabawki, lecz również jako talizmany zapewniające miłość, przyjaźń, zdrowie oraz wszelką pomyślność. Ponadto wielu Japończyków uważa je za amulety szczęścia lub aniołów stróżów. Niektórzy wierzą, że lalki mają duchowe znaczenie, a także posiadają moc zapobiegania pożarom.
Jak powstają lalki kokeshi?
Figurki te mogą być wykonane z różnych rodzajów drewna, podstawowym surowcem jest drewno z drzew owocowych, zwłaszcza wiśni i klonu japońskiego, grabu jaopńskiego czy kamelii japońskiej. Drzewa są ścinane jesienią, gdy zrzucają liście i nie pochłaniają wilgoci. Po wysuszeniu i usunięciu sęków drewno jest cięte przy pomocy tokarki. Po uzyskaniu odpowiedniej długości i grubości, klocek jest kształtowany przez rzemieślnika. Głowa i korpus są wykonane oddzielnie, a następnie łączone ze sobą za pomocą specjalnego bolca. Po nadaniu pożądanego kształtu drewno jest polerowane, po czym rozgrzanym drutem wypala się zarysy wzoru. Kolejny krok to ręczne namalowanie twarzy i stroju laleczki. Do chętnie wykorzystywanych wzorów należą tradycyjne japońskie ubrania, jak kimono czy yukata. Na koniec dla zabezpieczenia pokrywa się całość cienką warstwą wosku lub lakieru, często laleczki są podpisywane przez artystę na spodzie figurki. Początkowo twórcami laleczek byli tak zwani kijishi (木地師), czyli rzemieślnicy pracujący przy kole garncarskim. Umiejętność posługiwania się tym przyrządem podczas wytwarzania naczyń i misek była bardzo przydatna przy tworzeniu prostych form laleczek.
Typ tradycyjny (dentō-kokeshi) i typ kreatywny (sōsaku-kokeshi)
Z biegiem czasu wykształciły się dwa typy: „tradycyjny” i „kreatywny”. Pierwszy rodzaj, tzw. dentō-kokeshi (伝統こけし), związany były ściśle z określonym obszarem i klasyfikowany w przeszłości według jedenastu typów, charakterystycznych dla poszczególnych rejonów Tōhoku. Co ciekawe, aż pięć z nich związanych jest z prefekturą Miyagi. Są to: Naruko, Togatta, Hijiori, Yajiro i Sakunami. Przy odrobinie wprawy każdy rodzaj można rozróżnić po kształcie i dekoracji malarskiej.
Po II wojnie światowej wykształcił się styl „kreatywny”, zwany sōsaku-kokeshi (創作こけし). Pojawienie się tego stylu w pierwszej połowie XX wieku, pozwoliło twórcom na większą swobodę przy projektowaniu swych dzieł. Większość tradycyjnych kokeshi pochodzi z regionu Tōhoku, podczas gdy laleczki reprezentujące styl kreatywny były i są produkowane głównie w prefekturze Gunma. Współczesne wzory nadal przyjmują pierwotny kształt (choć tradycyjne lalki są zwykle węższe i bardziej proste), jednak nie ma ograniczeń co do rodzajów wzorów, kolorów. Początkowo lalki malowane były jedynie na trzy kolory: czerwony, czarny i/lub żółty, jednak obecnie te zasady nie są już stosowane. Poza tym nowoczesne lalki czasami mają włosy wyrzeźbione bezpośrednio w drewnie, w przeciwieństwie do tradycyjnych form, gdzie włosy zwykle namalowane są farbą. Ponadto współczesne laleczki często są podobizną postaci ze znanych filmów. Jednak niezależnie od upodobań i gustów, zarówno tradycyjne, jak i nowoczesne kokeshi są obecnie popularnymi przedmiotami kolekcjonerskimi.
