Setsubun (節分) to festiwal organizowany 2, 3 lub 4 lutego, dzień przed początkiem wiosny według japońskiego kalendarza księżycowego. Zgodnie ze starym kalendarzem księżycowym, Setsubun (節分) tłumaczyć można jako „oddzielenie pór roku” – czyli przejście pomiędzy zimą a wiosną – niepewny czas, kiedy złowrogie duchy wpadają w amok, a sezonowe zwyczaje skupiają się na wypędzaniu nieszczęścia i przywracaniu zdrowia i dobrobytu. To moment by oczyścić dom ze złej energii srogiej mroźnej zimy i powitać wiosnę – najbardziej oczekiwaną porę roku w Japonii. Setsubun zwiastuje nadejście końca zimy, a jednocześnie jest symbolicznym początkiem budzenia się przyrody do życia. Co prawda Setsubun nie jest świętem narodowym w Japonii, jednak jest bardzo popularną tradycją.
Dawne zwyczaje odpędzania złych duchów
Dawniej odpędzano złe duchy silnym zapachem palących się suszonych głów sardynek, dymem palącego się drewna i odgłosem bębnów. Chociaż ten zwyczaj nie jest już popularny, niektórzy nadal dekorują wejścia domów rybimi głowami i liśćmi, aby odstraszyć złe duchy.
Odpędzanie złych duchów dzisiaj
Obecnie najbardziej popularny rytuał to rzucanie ziaren fasoli, jest kultywowany zarówno w domach, jak i świątyniach w całym kraju. Tradycja zwana mamemaki, czyli „rozrzucanie fasoli”, jest szczególnie lubiana wśród dzieci. Rzucanie ziaren fasoli ma na celu odganiać złe duchy, które mogą zagrażać domostwu i jego mieszkańcom, a także oczyścić z nieszczęść z poprzedniego roku.
Aby uczcić Setsubun, rodziny umieszczają prażone ziarna fasoli w asakemasu – drewnianych pudełkach, w którym czasami widuje się nihonshu (japońskie wino ryżowe). Zazwyczaj głowa rodziny wyrzuca fasolki za frontowe drzwi, wypowiadając „zaklęcie”: oni wa soto, fuku wa uchi （鬼は外、福は内), które można przetłumaczyć jako: demony/diabły na zewnątrz, szczęście do środka. Mówi się, że przynosi szczęście, gdy fasolę rzucają toshi otoko lub toshi onna, czyli osoby, których znak zodiaku według kalendarza chińskiego pasuje do znaku danego roku (rok 2022 to rok tygrysa). Na koniec należy zebrać i zjeść taką ilość ziarenek fasoli, ile ma się lat.
W trakcie trwania Setsubun w sklepach można bez problemu dostać zarówno fasolki, jak i różnorodne maski z podobizną demonów. Najczęściej zakłada je ojciec i „straszy” dzieci, które w odwecie obrzucają „demona” fasolą.
Dlaczego fasolka?
W japońskim folklorze fasola to symbol szczęścia. Jest to drugi ulubiony (po ryżu oczywiście) rodzaj „ziarenek” w tradycji Shinto. Ponieważ ziarna fasoli są większe, a zatem „mocniejsze” niż ryżu, stały się one rozpoznawalnym w Setsubun sposobem na odpędzenie demonów. Poza tym słowo mame (fasola) funkcjonuje tutaj jako potrójna gra słów, ponieważ można je zapisać za pomocą znaków 豆, co oznacza „fasola”;魔目, „złe oczy” oni; a także 魔滅 „zniszczenie demonów”.
Ehōmaki – szczęśliwe rolki sushi
Fasola to nie jedyny rodzaj żywności związany z Setsubun. Innym powszechnym zwyczajem, szczególnie popularnym w rejonie Kansai, jest jedzenie rolek sushi zwanych ehōmaki (恵方巻), które ma zapewnić pomyślność w nowym roku. By tak się stało, podczas jedzenia muszą być jednak spełnione trzy warunki: rolkę należy zjeść na raz w całości, nie można się przy tym odezwać oraz trzeba zjeść ją z twarzą zwróconą w odpowiednią stronę świata. Nazwę ehōmaki przetłumaczyć można bowiem jako „maki-sushi szczęśliwego kierunku”. Jak więc sama nazwa sugeruje, rolkę sushi powinno się zjeść z twarzą ustawioną w kierunku uznanym danego roku za ten szczęśliwy. Co ciekawe, kierunek ten zmienia się z roku na rok i następuje zgodnie z ustalonym cyklem wyznaczonym przez onmyōdō, tradycyjną japońską kosmologię ezoteryczną.
Siedem szczęśliwych składników ehōmaki
Rolka ehōmaki jest dużo grubsza niż tradycyjne maki-sushi. W trakcje Setsubun gotowe ehōmaki kupić można w supermarkecie, my jednak wykonaliśmy je sami.
Ehōmaki zazwyczaj zawierają siedem składników – szczęśliwa liczba odpowiadająca japońskiemu shichifukujin, czyli Siedmiu Bogom Fortuny.
Według tradycji w rolce sushi znajdować się powinno siedem składników, które mają przynosić szczęście. Kombinacja sładników jest dowolna, ważne by było ich siedem. Popularnym wyborem są na przykład: omlet tamagoyaki, paluszki krabowe, grzyby shiitake, suszona tykwa, kawałek ryby, różowe strzępki dorsza zwane denbu, grilowany węgorz kabayaki czy też cienki pasek ogórka.
Festiwal Setsubun w świątyni Rozan-ji – Trzy tańczące Oni
Setsubun świętuje się nie tylko w domach, ale również w świątyniach. Miałam okazję brać udział w obchodach tego wydarzenia w świątyni Rozan-ji w Kioto, która słynie z „tsuina oni horaku” – „tańczących demonów oni”. Trzy kolorowe oni, które pojawiają się w tym wydarzeniu mają znaczenie symboliczne – barwa czerwona wyrażaja ignorancję, zieleń przywiązanie, a czerń niechęć. Demony tańczą swój niezręczny taniec przy dźwiękach bębnów i muszli trąbek. To ciekawy widok, ale większość małych dzieci uważa demony za nieco przerażające.
Rytuał kończy się, gdy uczestnicy przebrani za nadwornych szlachciców strzelają z łuków strzałami z trzciny, rozpraszając w ten sposób oni. Po spłoszeniu oni, członkowie świątyni rozpoczynają ceremonię rzucania fasolą. Zgromadzeni łapią ziarna i zabierają je do domu, jako „talizman” na szczęśliwy i zdrowy rok.
